Smooth operator

Diamond life, lover boy
He moves in space with minimum waste and maximum joy
City lights and business nights
When you require streetcar desire for higher heights

No place for beginners or sensitive hearts
When sentiment is left to chance
No place to be ending but somewhere to start

No need to ask
He's a smooth operator, smooth operator

Coast to coast, LA to Chicago, western male
Across the north and south, to Key Largo, love for sale

Face to face, each classic case
Searches openness, truth and papercovers
Looking for cohesion, forbearance, affection and passion
Weaving plans, helps smoothing paths to a better life and future

A license to love, insurance to hold
Melts all your memories and change into gold
His eyes are like angels but his heart is cold

No need to ask
He's a smooth operator, smooth operator

Coast to coast, LA to Chicago, western male
Across the north and south, to Key Largo, love for sale

Smooth operator, smooth operator

Bert Kerkhof gives advice in case of problems of the heart and also concerning civil society, energy, environment and showbusiness. He creates chances with information and informatics. Western male, from hotel Klokkenberg Norg to Corfu, Brussel to Kyrgyzstan.

No need to ask? Ask Bert Kerkhof

(no copyright infringement)

Australian government partly returns from secret censorship

The Australian government admits to a Senate hearing this week that only 32 procent of the country's secret internet censorship list is related to underage images. The australian communications and media authority (ACMA) blacklist is slated to form the backbone of a national, mandatory, internet censorship system. During the hearing, the government stated that the WikiLeaks publication of the full list in March 2009 has now been officially referred to the australian federal police (AFP).

The australian communications and media authority admitted that:

• Only 32 procent of the secret censorship list is related to a category covering potentially sexually provocative images of persons appearing to be under the age of 18, pages with links to these images or other child abuse information. The list is claimed, by the government, to be for tackling child pornography.
• After an unusual delay, the Australian government have now officially referred the publication of the list to the Australian Federal Police. It is alleged that WikiLeaks' release of the censorship list is illegal under Australian law.
• Subsequent to revelations by WikiLeaks that the secret list contained many harmless or political sites (including WikiLeaks itself) around 150 have been removed from the list. At the time ACMA admitted the list held over 1100 URLs. ACMA now claims the censorship list has 977 URLs.

In light of the Senate testimony, it is worth repeating what WikiLeaks stated when it released the censorship list on the 18th of March, 2009: While WikiLeaks is used to exposing secret government censorship in developing countries, we now find Australia acting like a democratic backwater. Apparently without irony, ACMA threatens fines of upto $11,000 a day for linking to sites on its secret, unreviewable, censorship blacklist — a list the government hopes to expand into a giant national censorship machine.

History shows that secret censorship systems, whatever their original intent, are invariably corrupted into anti-democratic behavior. This week saw Australia joining China and the United Arab Emirates as the only countries censoring WikiLeaks. We were not notified by ACMA. In December last year we released the secret Internet censorship list for Thailand. Of the sites censored in 2008, 1,203 sites were classified as lese majeste (criticizing the royal family). Like australia, the thai censorship system was originally pushed to be a mechanism to prevent the child pornography.

Research shows that while such blacklists are dangerous to above ground activities such as political discourse, they have little effect on the production of child pornography, and by diverting resources and attention from traditional policing actions, may even be counter-productive. For a fascinating insider's account, see An insight into child porn.

In January 2009, the Thai system was used to censor Australian reportage about the imprisonment of Harry Nicolaides, an Australian writer, who wrote a novel containing a single paragraph deemed to be critical of the thai monarchy.

Most of the sites on the Australian list have no obvious connection to child pornography. Some have changed owners while others were clearly always about other subjects.

Children depend, even more than their parents, on the quality and viability of government. Corruption of those traditions which keep government honest and accountable - public oversight, natural justice, and protection from state censorship - is not just an affront to enlightenment ideals, but an assault on the interests of children.

The full transcript of the australian parliament for the 25 May 2009 Senate committee folows:

• Missis O'Loughlin, ACMA - Australian Communications and Media Authority
• AFP - Australian Federal Police
• Minister Stephen CONROY - Government minister responsible for ACMA

Senator BIRMINGHAM
Can you tell me how many sites are currently on the ACMA blacklist?

Missis O’Loughlin
At 30 April ACMA’s blacklist contained 977 URLs.

Senator BIRMINGHAM
How does that stand against where ACMA was over the past six to 12 months?

Missis O’Loughlin
That is a lower number than has been the case in the last six to 12 months. As part of our normal processes, we go through a regular process of updating the URL list to get rid of URLs that are no longer there. We have done a recent review of that, and the current list is 977.

Senator BIRMINGHAM
Where do you stand with the international agreements at present and accessing and sourcing sites from other bodies and agencies?

Missis O’Loughlin
We have been in conversation, as you know, with the internet watch foundation (IWF) and colleagues in the United States. At this stage we are looking at what processes need to be put in place for those lists to be used, given that they are developed under different laws than in australia. Also, there are some technical amendments that need to be made to the industry code of practice to allow those to flow through to industry. I would have to say that it is still a work in progress. We have not added anything to the blacklist.

Senator BIRMINGHAM
What is the time line that you see for achieving those technical amendments?

Missis O’Loughlin
We will be working on it over the coming months.

Senator BIRMINGHAM
One of the government’s policy commitments was to ensure the ACMA blacklist is more comprehensive. I am assuming this is the key means by which that is being achieved.

Missis O’Loughlin
There are a couple of means. We also want to concentrate on raising public awareness of the capacity for the public to complain to us about material that they see online. Obviously, the more things that we are looking at that come to us in the complaints mechanisms available to us the more we can make sure that the blacklist is reflecting community concern.

Senator BIRMINGHAM
What steps are being taken to raise public awareness?

Missis O’Loughlin
Some of the work that we are doing on the cybersafety programs goes to that as well, in making sure that people not only know the benefits of technology and some of the risks that are out there, but also what they can do if they find things online that concern them, and one of those is to come to us.

Senator BIRMINGHAM
With respect to all of the courses, lessons and teachings that you were discussing with Senator Wortley before, is one of the end options, if you find inappropriate content, to contact ACMA?

Missis O’Loughlin
Yes. Under the legislation we have that role.

Senator BIRMINGHAM
Is it conveyed under all of those teachings, courses and so on?

Missis O’Loughlin
Yes. We include it on our website as well.

Senator BIRMINGHAM
Do you include your website as a link for people to get more information and so on?

Missis O’Loughlin
Yes.

Senator BIRMINGHAM
Where have you gone in terms of investigating the apparent or alleged leaking of the blacklist?

Missis O’Loughlin
In what regard?

Senator BIRMINGHAM
Referring to the apparent posting on the Wikileaks website of the blacklist back in March this year?

Mr Chapman
We have referred that matter to the AFP.

Senator BIRMINGHAM
Have you been provided with any recent updates in terms of their investigations?

Mr Chapman
No. It was a relatively recent referral. I would not expect to hear for a month or two.

Senator BIRMINGHAM
Does relatively recent mean that the offence was relatively recent in that it was March or relatively recent in that it was only referred in the last couple of weeks?

Mr Chapman
It was referred in the last couple of weeks.

Senator BIRMINGHAM
Why was there a delay between the March leaking of the list and the referral to the AFP?

Mr Chapman
I do not think there was any reason for it other than the process that we went through in going through the right protocols and getting the paperwork together and satisfying ourselves it was a matter worthy of referral. We have referred it. It is with the AFP.

Senator BIRMINGHAM
If the AFP had advised you of certain paperwork that you had to get together or something like that then that would make sense, but it seems unusual that you would take a couple of months to think about it and discuss it internally. Did you conduct any internal investigations into it yourselves in that time or were any other steps taken by the ACMA in the time from March until a week or two ago when it was referred to the AFP?

Missis O’Loughlin
It was just part of the process. As you will remember, the discussion around the so-called leak at the time really came down to the hacking of a filter from a particular filter provider, so we did not feel there was any concern in regard to the security of our list as was passed on to filter providers, but there was certainly an issue in regard to how those filter providers were keeping information from us within their own walls. There is a process to go through, as the chair said, around the AFP. We had significant information to pull together, which we have done. We have provided that to the AFP.

In terms of what we have done, obviously the capacity for someone to obtain any list out of the filter is of concern to us. We have written to the 13 family friendly filter providers under the IIA scheme to whom we provide that list. We asked them to provide information back to the ACMA with regard to any security vulnerabilities. We stopped distributing the list at that point in time until we were satisfied that we had information from those vendors as to what they would put in place. We have received a number of substantive responses to those. Our IT security staff have reviewed those responses to give us some greater confidence that those filters will not be able to be reverse engineered.

We are currently seeking some information from a couple of the vendors. We are now more confident that the list is being provided in a way and kept more secure within those filter providers than previously. We have distributed the revised list again in the last week, but only to the vendors who have provided us with information that has satisfied us. We also have asked the IIA to follow up vendors who have yet to respond, and we are also asking them to include new security criteria in their testing of filters that they accredit under the family friendly filter scheme.

Senator BIRMINGHAM
Of the 13 vendors, how many have responded?

Missis O’Loughlin
Eight.

Senator BIRMINGHAM
Eight have responded and five have not?

Missis O’Loughlin
That is right.

Senator BIRMINGHAM
How often would you normally provide updates to the blacklist?

Missis O’Loughlin
Weekly.

Senator BIRMINGHAM
Normally on a weekly basis?

Missis O’Loughlin
That is correct.

Senator BIRMINGHAM
Have they been suspended from March right through until about a week ago?

Missis O’Loughlin
Yes.

Senator BIRMINGHAM
All of that sounds like quite reasonable internal processes. I am still unclear as to what the process was that you went through internally between discovering the leak and deciding that it was worthy of an AFP referral.

Missis O’Loughlin
We were gathering information during that period. As you will remember at the time, there was a rolling program of information that came out publicly over that first week in online forums and discussion forums. We started off very much concerned about our internal process, but then as more information came to us it became very clear that where the alleged list was acquired from was actually from the filter itself, so we focused very much on both fixing the immediate problems for ourselves in terms of making sure that we were providing lists to secure filters and also at the same time dealing with a large number of complaints and looking at the matter of the AFP. We had a number of things running at the same time. The AFP paperwork required us to provide quite a lot of documentation, which we have done. It was really just a matter of getting the referral together.

Senator MINCHIN
Have you satisfied yourselves that it cannot possibly have come from within ACMA and therefore must have come from someone to whom you provided the list? Is that what you are telling us?

Mr Chapman
That is the essence of it, yes.

Senator BIRMINGHAM
When did you first make contact with the AFP about this leak?

Missis O’Loughlin
It was around a month ago. We are talking about a formal referral. We have been in discussions with the AFP, but we have now formally referred.

Senator BIRMINGHAM
I am just getting a clearer picture of the timeline of events. You said in response to the last answer that you had gone through the paperwork that was required for the AFP’s referral. It now makes sense that you had spoken to them around a month ago, which then gets us to being only a few weeks or so at most after the leak before that first contact occurred and then the processes of actually putting together the formal referral. Do the family friendly providers range in size in terms of internet service providers and who they provide to?

Missis O’Loughlin
They are filter providers.

Senator BIRMINGHAM
Of course. I understand the difference there.

Senator MINCHIN
They are the only people who have received the list?

Missis O’Loughlin
They are the only people we provide it to at this point, yes. The current scheme only requires us to provide to family friendly filter providers.

Senator BIRMINGHAM
That is quite a mouthful.

Missis O’Loughlin
It is.

Senator BIRMINGHAM
You are doing very well. What reasons do you have, if any, for why the five have not yet responded?

Missis O’Loughlin
I do not have those reasons with me at the moment.

Missis Wright
It is fair to say that one or two have said prior to anything that happened this year for their own reasons their business had gone in a different direction and they were not utilising the list so they would not be coming back to us with a substantive reply.

In other cases we have followed up on a number of occasions and we have found that within those companies there have been changes of personnel. Should they come back to us and satisfy the security issues we would consider releasing the lists to those parties. In fact, I noted that one of the stragglers had contacted us today and there had been a change of personnel recently in that company. There are those sorts of issues, but we also thought we had reached the stage where it would be appropriate with IIA to be following up with the remainder because they are a party to that scheme under the internet industry’s own code.

Senator BIRMINGHAM
How is the list of URL (web addresses) is conveyed to the providers?

Missis Wright
When we provide a full list we have always encrypted it. We have taken this opportunity to look at our encryption measures and we have raised the bar in that regard.

Senator BIRMINGHAM
It is encrypted and then provided electronically?

Missis Wright

It has a password. If we make a notification they have to come back to us. There is a dialogue active with them before they can receive the list.

Senator MINCHIN—You would remember at the February hearings we raised the issue of the anti-abortion material that had been blacklisted, for want of a better word. I think you said that it had been added to the list in January. I am advised by my staff that through the Parliament House filtering system, Websense —I do not know whether they are one of your 13 family friendly providers— you can still look at this material despite the filtering system.

Minister Stephen CONROY
I think you are proving my point.

Senator MINCHIN
Am I?

Minister Stephen CONROY
Yes.

Senator MINCHIN
I am happy to do that if that is what I am doing.

Missis O’Loughlin
We could take that on notice.

Senator MINCHIN
On the face of it, is the Websense filter one of the 13 that receives the list? If it is, why can you still see this material?

Missis O’Loughlin
We would have to take that on notice. I would be interested to know whether it is the specific page.

Senator MINCHIN
That is what I am told, yes.

Missis O’Loughlin
If it is the specific page we could take on notice whether Websense is one of the family friendly filter providers or whether there are any other arrangements.

Senator MINCHIN
Presumably it should not take this long for it to be filtered out if they were one of your providers.

Missis O’Loughlin
No, it should not. Our expectation is that those new lists are provided—

Minister Stephen CONROY
It is only if the filter was downloaded and put on to the Senate system. That is what this process currently is.

Mr Chapman
Just for clarification, are you talking about the specific page of the website?

Senator MINCHIN
Yes. You sought to clarify what I was saying, not unreasonably, last time. It was not the whole site. It was just part of the site.

Mr Chapman
We will have to take that on notice. Our understanding is that it is one of the family friendly filter providers.

Senator MINCHIN
We are a very family friendly place here, of course, but I would be interested to know about that. You might do your own check as to whether what I am advised is, in fact, correct and, if so, why.

Missis O’Loughlin
We will.

Minister Stephen CONROY
Were your staff over 18?

Senator MINCHIN
I like to keep them pure. I do not like them seeing sordid things.

Chairman
Thank you. Are there any further questions on this issue?

Senator Scott LUDLAM
Yes, I have a couple.

Chairman
Senator Ludlam.

Senator Scott LUDLAM
I wanted to bring up the issue of the trial that is underway at the moment into expanding the scope of filtering. Is ACMA involved in any regard or should I direct these questions to the department a bit later in the evening?

Missis O’Loughlin
To the department.

Senator Scott LUDLAM
So, you have no formal involvement?

Missis O’Loughlin
That is correct.

Minister Stephen CONROY
Other than supplying the list.

Missis O’Loughlin
Other than supplying our current blacklist to people involved in the trial.

Senator Scott LUDLAM
I would like to come back to where we began. You said there were 977 sites. Is that right?

Missis O’Loughlin
That is correct.

Senator Scott LUDLAM
That is down a little bit. Do you track and publish the number of referrals? I understand that ACMA does not go out looking for this material. You are a complaints based system.

Missis O’Loughlin
That is correct.

Senator Scott LUDLAM
Are complaints up, down or sideways since the last time we discussed this?

Missis O’Loughlin
Our complaints have generally been up.

Missis Wright
In the last 18 months the rate of complaint to us has increased by 90 per cent.

Missis O’Loughlin
For example, in 2006-07 we received 602 complaints to us that were legitimate complaints under the scheme. As I mentioned earlier, between July 2008 and April 2009 we received 1,002.

Senator Scott LUDLAM
Do you have any way of knowing whether there is more of this material proliferating out there or are people just being more vigilant in seeking it out and more aware of your processes for reporting it?

Missis O’Loughlin
I would probably hazard a guess that people are more aware that they can complain to us.

Senator Scott LUDLAM
I just had a quick look on your website and it is actually hidden two or three levels deep. It is obviously people who care a fair bit. Are there organisations, in particular, that are making it their business to find and report this material or are you getting complaints from a range of individuals?

Missis O’Loughlin
In one of the questions on notice that we provided we stated there are quite a number of complaints provided directly to us by law enforcement agencies and child protection agencies. I do not have the question on notice in front of me at the moment. They are probably the only groups we get multiple complaints from.

Senator Scott LUDLAM
Can you provide a rough proportion? I am trying to get a sense of whether it is mostly referrals from people who happen to find this stuff.

Missis O’Loughlin
During the period 1 July 2007 to 30 June 2008 ACMA received 1,122 complaints about online content. Forty-six complaints were anonymous and did not contain contact details. Because they are lodged online we do get anonymous complaints. Complaints containing contact details in the form of a contact email address came from 740 unique email addresses. Of 469 complaints received from people or organisations who lodged more than one complaint, around one quarter of those complaints were from law enforcement agencies, one-eighth were from child protection bodies, including overseas hotlines, and the remainder were from individuals who did not identify themselves as representing an organisation.

Senator Scott LUDLAM
Are you quoting a response to a question on notice or is that from an annual report?

Missis O’Loughlin
That is from a question on notice.

Senator Scott LUDLAM
Thank you very much. We discussed before that there is a lot of churn in these sites and that they do not have a very long residence time. Of the 977, how many would have been there 12 months ago or does the list turn over completely?

Missis Wright
In overview, what we understand from a search done by IWF that would reflect experience is that, should the material be child sexual abuse or child pornography, as it is often referred to, that would turn over within a two-month period. When we review our list we would find that the most movement has been for child sexual abuse material. Some of the other material does not move as quickly.

Senator Scott LUDLAM
That makes sense. Is it still the case that just a little under half of the list is child sexual abuse related material? I think that is what you quoted us in October or February.

Missis O’Loughlin
With the current breakdown at 30 April, 51 per cent were refused classification and around 32 per cent were child abuse material and child sexual abuse material.

Senator Scott LUDLAM
Is that of the entire list?

Missis O’Loughlin
That is right.

Senator Scott LUDLAM
That is down quite a bit on 49 per cent, which is what I think you quoted to us last time.

Missis O’Loughlin
As Ms Wright pointed out, you do find that turns over quite a bit.

Senator Scott LUDLAM
It jumps around a lot?

Missis O’Loughlin
Yes, it jumps around a lot.

Senator Scott LUDLAM
I am obviously very concerned, as with many commentators, that there are currently 13 copies of the blacklist out there, plus the ISPs who are currently participating in the trial who have signed non-disclosure agreements of some sort. How many ISPs will you have to distribute this list to if and when every ISP in the country is required to have a copy of the list?

Missis O’Loughlin
That will be a matter for the government.

Senator Scott LUDLAM
It has got to be for everybody. Do you have a rough idea how many ISPs there are in the country?

Minister Stephen CONROY
No. There are different methods of applying the policy. One of the methods that has recently been tested overseas—I believe it might be New Zealand—has found a way to do it without distributing the lists.

Senator Scott LUDLAM
Maybe we will get to that a little bit later.

Minister Stephen CONROY
I am not an expert in it. I just saw a reference to it recently, but I think it is New Zealand.

Senator Scott LUDLAM
I might come back to this when we have the officers of the department at the table. Encryption has been known for years, probably since the internet has existed, as a bit of an arms race. We figure out a better form of encryption and then people figure out how to hack it and how to distribute it.

Minister Stephen CONROY
If people want to spend their time unencrypting titles of child pornography and child sexual abuse images that is a comment on them rather than the broader community.

Senator Scott LUDLAM
I was not making a comment on that at all. It is just that we have found that within a couple of years of such a list existing it has been hacked and distributed. Are you concerned that this sort of behaviour is likely to continue into the future?

Minister Stephen CONROY
As I have said publicly on a number of occasions, if people believe it is a victory for free speech to help disseminate a list of child pornography sites that is a sad reflection on the individual.

Senator Scott LUDLAM
You know that is not where I am going. That is not the question that I asked.

Minister Stephen CONROY
It is not something that I support and it will not affect government policy.

Senator Scott LUDLAM
I will take that as a no, that it does not concern you that this sort of activity—

Minister Stephen CONROY
I just said it will not affect government policy. You do not have to take it as anything. I actually said it.

Senator Scott LUDLAM
That is a no. I would like to talk about the blacklist, because obviously some of the list that was leaked was not necessarily.

Minister Stephen CONROY
Is this the first leak that was claimed to be the list or the second leak, which was more of a closer approximation?

Senator Scott LUDLAM
I will go to either of them because no-one has any way of checking how closely they matched the original, having not seen them. What is the process of getting off the blacklist for somebody who finds themselves on there? Can you appeal your appearance on there or is a site notified? There are a couple of examples that have been used.

Minister Stephen CONROY
This is the blacklist that has existed for nine years that you are talking about?

Senator Scott LUDLAM
That is correct, yes. What is the process for getting off that if you are put on it inadvertently or if somebody has hosted material on your website that you were not even sure was there?

Missis O’Loughlin
Generally, if somebody came to us in the first instance to say that they felt that they were on the blacklist for a reason that they did not understand then, of course, we would look at the matter.

Senator Scott LUDLAM
How would they know that they are there? The list is secret and we are not meant to know what is on the list.

Missis O’Loughlin
That is an issue. There are two parts to the scheme itself. Firstly, for those sites we find prohibited located in Australia, their hosts receive a takedown notice, so they are very much aware.

Senator Scott LUDLAM
That is right. It is the overseas hosts.

Missis O’Loughlin
It is the overseas hosted. Very rarely do we receive any correspondence. In fact, it is quite often difficult to find overseas hosts and overseas providers. There is no requirement under the current act for us to notify overseas based providers when we do add them to the filter. The concern over the last few months has been some websites when we have investigated them that have had links through to child abuse images which have been placed there. Their sites have been hacked. They have been placed there by other parties. A couple of months later, in most of those cases, you will find that they came off our blacklist.

In those circumstances it is quite difficult for us because often, particularly if it is child sexual abuse imagery, we have referred those to law enforcement agencies and it is really incumbent on us not to do anything with those sites until law enforcement agencies have finished their investigations. It is quite a difficult area for us. We try to handle it by this regular review that we do of the URLs to make sure that if those links no longer provide access to prohibited content we remove them as quickly as we can.

Senator Scott LUDLAM
I will quote the examples that we were aware of earlier this year, MD Web Hosting, a Dental Distinction website and the Maroochydore boarding kennel site. ACMA was basically convinced that the sites had been hacked by criminals and that the material had been put there that—

Missis O’Loughlin
All we are saying is that when we investigated those sites—remembering that we only look at specific URLs, specific pages, not the whole domain—they contained links to child sexual abuse material, so they were added to the black list at that time. As we have previously stated, they were also removed from the black list when we reviewed that black list a couple of months later.

Senator Scott LUDLAM
Is it a coincidence that those reviews took place after the list or some form of it had been made public and for what period of time were they removed—

Missis O’Loughlin
They were removed in May 2008.

Senator Scott LUDLAM
Was what was floating around in the release later an old list that was not reflective of your current list?

Missis O’Loughlin
I think we have been clear before that some of the material that appeared on that list was not—

Senator Scott LUDLAM
You cannot be held responsible for what people may have done with it once it was leaked.

Minister Stephen CONROY
The Broadcasting Services Act sets out the regime which requires ACMA to assess online content. It also sets out the mechanism for the ACMA black list, and this has been in place since 2000, as I have already mentioned. The government is considering options for greater transparency and accountability in respect of the black list. It is not possible to publish the list as it contains links to child sexual abuse material and this would be a criminal offence. We are considering options which could include a regular review of the list by a panel of eminent persons or a parliamentary committee or a review of all URLs by the classification board. These issues will be considered along with the pilot trial on filtering before the government makes final decisions on the implementation of the new policy.

Senator Scott LUDLAM
Can you tell us what you are reading from there? Is that a press release or is it an internal document?

Minister Stephen CONROY
No, it was my notes.

Senator Scott LUDLAM
Thank you for that.

Missis O’Loughlin
If I can just add also that any person who is adversely affected by our classification decision can apply for review of the decision to the Commonwealth Ombudsman or the Federal Court obviously. Where we have gone to the classification board for an assessment they can also go to the review process through the classification review panel board as well.

Senator Scott LUDLAM
I guess I would go back to where I started with this, which is that because the list is secret for the reasons that you have both outlined, certainly in the case of the examples that I just mentioned, they were not aware that their sites had been hacked until they read about it in the media. Because the list itself is secret your rights of appeal are a bit limited.

Minister Stephen CONROY
That is not quite right. I was on the Insight program with one of the gentlemen whose site had been hacked and he clearly knew well in advance of the recent publicity that this site had been hacked and in fact described on the program how he had had to change his ISP provider and redesign his site. He certainly seemed to have known in advance of the publicity from when the alleged list was published. That was certainly the impression I got. I am not sure whether you watched the program. Hopefully you have better things to do with your evenings—

Senator Scott LUDLAM
No.

Minister Stephen CONROY
But that was certainly what I think he described or it was certainly the impression I got of what he described.

Senator Scott LUDLAM
If I could just come back to you, Ms O’Loughlin, about the actioning of what you do? Under your act you are required to refer some of this material to law enforcement agencies. What is the split between the material that you track on your list hosted locally and hosted internationally?

Missis O’Loughlin
The list only includes those—

Senator Scott LUDLAM
What I am interested to know is what proportion—

Missis O’Loughlin
The large proportion of things we investigate are overseas hosted content.

Senator Scott LUDLAM
The overwhelming proportion?

mMs O’Loughlin
The overwhelming proportion.

Missis Wright
If I could add to that, as to the URL you referred to, Dental Distinction, I think we mentioned whilst it was taken off our list in May, that web page and those from a number of other Australian businesses were all hijacked, if you like, at much the same time. There were about half-a-dozen hijacked in January 2008. However, we were satisfied that the material that was being driven through those web pages was hosted overseas, so technically they met the requirement to be listed because they were hosted overseas even if they appeared to be hosted here. That was a phenomenon that happened in January 2008, so we had a handful of URLs that had been referred to that may have been on the list at that time in some form. As far as we are aware, that phenomenon of hijacking sites is really a compliment I think to the way Australia conducts itself that organised crime thought it would be able to fly under the radar by driving that material through Australian hosted sites because we have such a good reputation here. But we did work around this hijacking of sites with the Australian High Tech Crime Centre and with the Internet Watch Foundation in the UK and a lot of public attention was brought to that phenomenon around the world and that practice appears to be passe. As you asked how many URLs on our list would relate to Australian businesses, there were a handful at a particular point in time. That has now passed. We would understand that the list contains overseas hosted material, perhaps a little more transparently overseas hosted than in this case where it might have appeared there was an Australian presence.

Senator Scott LUDLAM
But for the most part anything hosted locally is hit with a take-down notice long before it gets onto this list; is that right?

Missis O’Loughlin
Yes, it would go onto the list. It would be subject to a take-down notice. We have had over 7,000 complaints since the scheme commenced in 2000, and I would say the vast majority of that would be overseas hosted.

Senator Scott LUDLAM
Minister, have the comments that you made before about proposed reviews of the way the list is set up and so on been subject to a public announcement or are we hearing about that for the first time?

Minister Stephen CONROY
No. I did not watch myself on SBS Insight after the program was taped because it was actually pre-recorded, whereas I understand it is normally live. But I think I indicated that on the Insight program. I say that not having watched the final cut, but certainly I indicated that in front of the audience and I am assuming it went to air. But I know they did cut some of the discussions.

Senator Scott LUDLAM
Will the proposed measures that you outlined briefly for us before be subject to any form of consultation or are you just anticipating an announcement down the track?

Minister Stephen CONROY
No, I am happy to have suggestions on improved transparency. As I said, if we are moving from the current system to a new system which is more robust, I think it is a reasonable proposition to suggest that there could be more stringent accountability measures.

AD lijsttrekkersdebat in Brussel

Neelie Kroes zat in een buurt op school te midden van restanten van oorlogs-bombardementen. Haar vader had een transportbedrijf en maakte ritten de grens over, zonder vergunning. Haar idealen zijn: geen oorlog, meer banen, een betere toekomst voor kinderen en een markt waar geen grenzen zijn. Al jong zag zij dat mensen in andere landen deze idealen delen.

Vanaf 2004 is zij europees commissaris mededinging. Breekt prijskartels en bestrijdt monopolisten door boetes op te leggen aan bedrijven die regels overtreden. Zij wil doen geloven dat zij níet de vrouw is van 9 miljard, zoals over haar wordt gezegd. Nee, het gaat om 10 miljard.

Tot 2004 bekleedde zij vele bestuursfuncties op gebied van financiën, economie, verkeer en onderwijs. Ook was zij voorzitter van de raad van bestuur van het Delta psychiatrisch ziekenhuis te Poortugaal (bij Rotterdam). En voorzitter van de stichting Poets of all Nations. Gistermiddag was een lijsttrekkers debat in Brussel georganiseerd door het Algemeen Dagblad. Neelie hield de inleiding en vertelde dat ze destijds iemand voor gek verklaard zou hebben, die meent dat zij in 2009 tot europees commissaris wordt gekozen.

Kon het niet laten na het debat aan haar te vragen naar beschikbaarheid voor de komende termijn. Haar antwoord is dat een lid van de europese commissie door de regering wordt gekozen. Heb dit vanavond verteld aan een zus en een zwager. Zij geloofden niet dat ik vandaag in Brussel was en met Neelie Kroes heb gesproken. Zij vonden mij een gek en een dwaas. Wilden geen foto's zien of mail van mij ontvangen.

Op weg naar huis liep een tor op de trap bij het station in Assen. Vanaf mijn jeugd had ik niet meer zo'n grote gezien. Thuisgekomen was een uil te horen. Het gaat weer beter met natuur en milieu in Nederland.

Op de Hyves krabbelpagina van Wouter Bos (zondag 10 mei, bericht van 8:10) staat de aanbeveling dat zij de consumenten heeft beschermd en diversiteit in het aanbod heeft vergroot. En wordt verzocht haar te kiezen voor de europese commissie.

Foto's

1. Neelie Kroes
2. Hoofdredacteur Jan Bonjer leidt het debat

De weg uit de depressie

met betalingsverkeer en ideeën van en voor de Rabobank

Betalen wordt steeds consument-vriendelijker en sneller. Vandaag aandacht voor enkele ontwikkelingen bij het moderne bankbedrijf.

Rente op je internet rekening

De pioniers die zorgden voor het internet, willen dat het bankieren via het internet gebruikersvriendelijk is. Door efficiëntie kunnen de kosten voor de transacties lager zijn, waardoor je meer rente voor je rekening krijgt. Dat je kunt sparen via het internet is dan ook enorm handig. Het valt in de praktijk niet mee, neem nu het 'internet-bonus-sparen' van de Rabobank. Vroeger moest je een extra spaarbankboekje hebben voor een hogere rente. En dit idee leeft nog voort in deze eeuw, ondanks de millennium doelen.

Aanjagen huishouden en economie

De internet-bonus rente krijg je alleen als je een extra rekening opent met de naam 'internet-bonus-spaarrekening'. Om momenteel te sparen met aantrekkelijke rente, zul je geld moeten overmaken naar het bonus-rekeningnummer. Gelukkig is dat niet zo moeilijk. In tijden van depressie kun je je spaargeld aanspreken om je eigen huishouden en de economie aan te jagen. Helaas heeft de Rabobank het niet gemakkelijk gemaakt om geld terug te boeken van je bonus-rekening naar je betaalrekening en zul je een hobbel moeten nemen.

Opnemen vanuit bonus-rekening

Vandaag was er weer zo iets: Mijn buurman had een zuinige auto te koop en dat is goed voor het milieu. Voor de aankoop vroeg hij contant geld en dit moest van de bonus-rekening gehaald. Je probeert dan via internet een bank-overschijving te doen van bonus- naar betaal-rekening. Zodat je het bedrag bij de flappentap kunt ophalen. De hobbel is: Je kunt alleen vanuit je betaalrekening een bank-overschrijving doen.

Voordeel van eenvoud snijdt aan meerdere kanten

Depressie is een tijd om goed na te denken over waarop je kunt bezuinigen. Je zou zeggen: maak de extra rekening overbodig en geef gewoon meer rente op de betaalrekening. Voor een middenklasse bank is dat simpel gedacht. Echter, nu ook steeds meer 'gewone' mensen middenklasse banken weten te vinden, kan het voordeel van eenvoud aan belang winnen en gemak zwaarder wegen. Dan kunnen meer kinderen en ouderen profijt van internet beleven en wordt hen meer overzicht geboden over het totaal van hun verschillende tegoeden. Voorstel is om de procedures kritisch na te lopen en vereenvoudigingen door te voeren vanwege de hoge kosten die aan automatisering verbonden zijn. Het mes snijdt aan meerdere kanten: zowel bank als klant komen er gunstig uit met dit blog van Bert Kerkhof.

Telefonische hulp vaak onontbeerlijk

Het internet is vaak niet moeilijk, maar soms is nog aanvullend telefonische hulp nodig. Terwijl je buurman geduldig op zijn geld staat te wachten, probeer je een telefoonnummer van de Rabobank te vinden. De telefoon van je plaatselijke kantoor is vaak bezet of neemt niet op. Na veel internet bladeren kom je bij de 'Rabo-lijn'. Na de niet te omzeilen mededelingen over de kosten van het nummer en het keuze-menu hoor je de onverbeterlijke boodschap dat een medewerker aan de lijn komt om je te woord te staan. Zeer informatief allemaal. Je legt je klacht zo goed mogelijk uit, om dan te horen dat je beter een ander nummer kunt bellen: de helpdesk internet-bankieren. Kennelijk kan men niet intern doorverbinden en is het te moeilijk om achter éen telefoonnummer verschillende deskundigheden bij elkaar te hebben. Ook de helpdesk internet bankieren nummer is niet eenvoudig te bereiken. Toets eerst je rekeningnummer in en dit nummer wordt door een automatische medewerker nog eens opgelezen en er wordt gevraagd of het allemaal correct is en of je een toets op je telefoon wilt indrukken.

Het ware beter als het juiste nummer van de helpdesk is te lezen onderaan ieder scherm van het internet-bankieren. In het begin zal mogelijk veel gebeld worden. Maar wanneer de belangrijkste onduidelijkheden zijn verholpen, valt dit reuze mee. Dat is tenminste mijn ervaring met de website Kindindeknel.nl, waar toch meer complexe problemen tot oplossing worden gebracht dan louter financiële transacties.

Faciliteiten help-desk

Een vriendelijke Rabo-medewerkster vraagt te vermelden dat de help-desk nu niet kan meelezen op het scherm van de klant aan de lijn. Het zou het werk verbeteren, als dit wordt mogelijk gemaakt. Hiermee stem ik in, en neem deze wens mee in dit blog.

Betere verwoording

Welnu het blijkt dat je, om een overschrijving te doen vanuit je bonus-spaarrekening, in het menu moet kiezen voor 'eigen rekening'. Daar kun je dan een eigen rekening transactie doen. Niet perfect verwoord allemaal, want je zoekt niet naar een extra eigen rekening of eigen transactie, daar ben je zelf niet mee gediend. Eerder zoek je naar 'Bank overschrijving', 'Spaargeld aanspreken' of 'Contant geld opnemen'. Na mijn freelance werk bij de afdeling betalingsverkeer van de Rabobank voor het europese midden- en kleinbedrijf, woon ik nu in de bossen van Drenthe. Maar als je zoiets ziet, jeukt het om weer in Utrecht een klus te klaren.

Verblijfs-status van je geld

Een opdracht om tussen Rabo-rekeningen geld over te boeken, kan snel worden uitgevoerd. De Rabobank is daarbij niet afhankelijk van andere banken of Equens (het interbancair overboekingskantoor), zoals bij vele overschrijvingen. Na het doen van de overboeking van bonus- naar betaalrekening zie je op het scherm de transactie-status 'openstaand'. Je kunt beter niet wachten totdat de status vanzelf wijzigt, want als burger ben je in die periode niet zeker waar je geld verblijft, het is voor onbepaalde tijd. Wil je zeker zijn dat je geld straks bij de flappentap beschikbaar is, kun je het beste uitloggen en vervolgens inloggen. Bij het inloggen moet je weer je rekeningnummer intoetsen en de controlegetallen. Dan pas zul je zien dat de overboeking heeft plaatsgevonden. Een verbetering is, als direct en automatisch de juiste status op je computerscherm verschijnt.

Biljetten keuze bij het flappen-tappen

Tenslotte het flappen-tappen. De Rabobank beschikt over uitstekende automaten, waar je de biljetten kunt kiezen. Nu wordt aanbevolen ook kleine bedragen te pinnen, wordt steeds vaker ge-pint. Dit betekent dat je met minder contanten toe kunt. Collectes aan de deur, een aantal markt-kramen en kleine kantine's zoals bij voetbalclubs vragen contant geld. Bij sommige handelaren zoals vrije taxi-chauffeurs is het nodig zoveel mogelijk gepast te betalen. Van belang is dan om over kleine biljetten te beschikken, omdat men vaak niet van groot geld terug heeft. Met gepast geld kom je uit op de afgesproken prijs.

Toegankelijkheid biljetten keuze automaat voor mannen

Een aantal lokale kantoren bij de Rabobank hebben de moderne flappentap-automaat binnen geplaatst. Zodat deze alleen tijdens de openings-uren te bereiken is. Veelal is naast de automaat een telefoon voor telefonische hulp bij de overboeking. Kan me voorstellen dat de kwetsbare telefoon binnen is, in verband met vandalisme. Het ware beter de automaten waar je de biljetten kunt kiezen, ook na sluitingstijd toegankelijk te houden. Zodat ook mannen, die veelal pas in avond-uren en in weekends gelegenheid hebben voor een bezoek aan de bank, gepast kunnen betalen.

Dank aan Wouter Bos voor zijn suggesties. Het aanspreken van opgepot spaargeld om het huishouden in tijden van depressie te stimuleren, kan niet snel genoeg gaan.

Sociale- en fysieke hygiëne in de gemeente Noordenveld

Aan de gemeenteraad van Noordenveld

19 april 2009

Dames en heren,

Hierbij informeer ik u over enkele mistoestanden in de gemeente Norg.

Oost Europa

Op 4 november 2002 verscheen bij mij in de tuin een rechter Lennaerts en zijn gevolg, om Bert Kerkhof te veroordelen tot dwangopname in de gesloten psychiatrische kliniek van de GGZ te Assen. Aanleiding was zijn bezoek als ouder aan een bazar van OBS De Vlinderhof te Veenhuizen. Zijn zoon is daar schoolgaand.

Oost-Europese psychiatrisch verklaring n.a.v. bezoek OBS de Vlinderhof Veenhuizen

De verantwoordelijke rechter Lennaerts (op de foto tweede van links) bleek door lid van de eerste kamer Marijke Linthorst te zijn gevraagd voor de vervolging, in ruil voor liefde en/of sex. Tijdens het gesprek in de tuin gaf Lennaerts dit toe. Kerkhof stelde een tegen-eis aan Marijke, een artikel ten gunste van vrede met Oost-Europa. Het verhaal werd gepubliceerd in het juni 2008 nummer van het blad 'Roodkoper' en dat is rijkelijk laat.

Pas na het herfstfeest las Kerkhof, dat volgens schoolregelement het alle gescheiden ouders verboden is het schoolplein te betreden. Overigens was de herfstmarkt in Veenhuizen een alleraardigst feest, waarbij tweedehands spul van Kerkhof verkocht werd ten bate van de school.

Stank voor dank

Afgelopen week was het bij de ingang van het Oosterduinen park een bende. Het afval wordt niet door de hele wijk opgehaald, slechts bij ingangen kan het worden gedeponeerd. Diegenen die de woningen slechts in weekeinden bewonen, betalen het volle pond aan reinigingsrechten. Evenveel als inwoners die het hele jaar door van hun woning gebruik maken. Voor de gemeente mag dit een welkome aanvulling heten, voor de woning-eigenaren is het onrechtvaardig. Tijdens paasdagen wordt de wijk traditioneel bezocht door eigenaren, huurders van de woningen en dagjesmensen. Als met feestdagen van het bezit geprofiteerd kan worden, maakt het afval probleem van deze wijk een stinkende bende. Dicht bij de brievenbussen heeft de gemeente deze te kleine containers geplaatst. Het niet ophalen van het vuil is de druppel die de emmer doet overlopen.

Verzoek is de afvalverwerking regelmatig te doen plaatsvinden en de prijzen naar billijkheid te berekenen.

Afval in het Oosterduinen park hoopt zich op. Foto eerste paasdag 2009.

De middenklasse onder druk

door Paul de Beer

1. Inleiding: wat is de middenklasse?

Kort voor zijn onverwachte overlijden schreef Thijs Wöltgens, onder meer oud-fractievoorzitter van de Tweede Kamerfractie van de PvdA, een prikkelend stuk voor NRC Handelsblad (12 april 2008), waarin hij betoogde dat de middenklasse aan het verdwijnen is. “Terwijl in het verleden de omvang van de middenklasse buitengewoon stabiel was, blijkt deze de laatste jaren dramatisch te krimpen.” Het verdwijnen van de middenklasse verklaarde volgens Wöltgens tevens de uitholling van het politieke midden en de populariteit van enerzijds de SP en anderzijds van de PVV en Trots op Nederland. De middenpartijen – in het bijzonder zijn eigen Partij van de Arbeid – doen er daarom verstandig aan zich wat minder druk te maken om “kwesties als het wel of niet geven van een hand, het dragen van een boerka of hoofddoekje”. En hij vervolgde: “Er is waarachtig wel meer aan de hand. En wel niets minder dan het verdwijnen van het midden. Dat midden is de ruggengraat van elke democratische samenleving. Handhaving en versterking van de middenklasse is op dit moment dus het hoogste gebod.”

Wöltgens stond zeker niet alleen in zijn opvatting dat de middenklasse onder druk staat. Zo verdrongen bij de algemene politieke beschouwingen van september 2007 de woordvoerders van de oppositiepartijen in de Tweede Kamer elkaar bij de interruptiemicrofoon om het kabinet te kapittelen voor de wijze waarop het de Hardwerkende Nederlander het gelag laat betalen voor het regeringsbeleid. Feitelijk vallen al sinds de jaren tachtig met enige regelmaat waarschuwingen te beluisteren voor een dreigende tweedeling van de samenleving, die zou uitmonden in een diepe kloof tussen de kansarme groepen aan de ‘onderkant’ en de kansrijken aan de ‘bovenkant’.

In deze bijdrage ga ik na hoe reëel de vrees voor het verdwijnen van de middenklasse in de Nederlandse samenleving is. Daarbij beperk ik mij tot de sociaal-economische aspecten van de middenklasse en ga ik voorbij aan sociaal-culturele en politieke aspecten.

Wie een gefundeerd oordeel wil vellen over de positie van de middenklasse stuit onmiddellijk op het probleem dat de meeste uitspraken over het lot van de middenklasse aan precisie missen. Daardoor is het lastig ze aan een kritisch oordeel te onderwerpen. In het algemeen doen zich twee problemen voor. In de eerste plaats geeft men meestal niet nauwkeurig aan wat men onder de middenklasse verstaat. In de tweede plaats is vaak niet duidelijk waaruit zou moeten blijken dat de middenklasse onder druk staat: gaat het erom dat de positie van de leden van de middenklasse verslechtert, of dat de middenklasse zelf geleidelijk aan het verdwijnen is? Beide vragen zijn overigens niet los van elkaar te beantwoorden.

Ook als men te rade gaat bij de wetenschappelijke literatuur, vindt men slechts zelden een scherpe definitie van de middenklasse. Theoretisch is de middenklasse dan ook een uiterst lastig concept. Er is veel theoretische literatuur over de onderklasse, de arbeidersklasse of het proletariaat. En er zijn eveneens de nodige – zij het beduidend minder – theoretische teksten over de hogere klasse of de elite. Maar de middenklasse is vaak niet veel meer dan een restcategorie, zij het dan wel een waarvan vaak wordt aangenomen dat zij meer dan de helft van de bevolking omvat. Het probleem begon al bij Karl Marx, de grondlegger van het klassenbegrip, die het bestaan van een middenklasse ontkende. Dat paste immers niet in zijn schema waarin alles draaide om de tegenstelling tussen arbeiders en kapitalisten. Hoewel veel kritiek op Marx zich juist op dit ontkennen van de middenklasse richtte, monde die kritiek meestal niet uit in een heldere definitie van wat die middenklasse precies typeert. Meestal wordt de middenklasse nog steeds in negatieve zin gedefinieerd, namelijk als het (grote) deel van de bevolking dat noch tot de arbeidersklasse of lagere klasse, noch tot de kapitalisten of hogere klasse behoort.

Een interessant uitzondering hierop vormt de moderne Marxistische socioloog Erik Olin Wright (1985, 1989). Hij borduurt voort op een centraal element in Marx’ klassenanalyse, namelijk uitbuiting of exploitatie. De kapitalistische klasse buit de arbeidersklasse uit door zich de meerwaarde die zij produceert, toe te eigenen. In deze analyse is geen plaats voor een middenklasse tussen de uitbuiters (de kapitalisten) en de uitgebuitenen (de arbeiders). Maar Wright stelt dat er wel degelijk ruimte is voor een middenklasse als we meerdere dimensies van uitbuiting onderscheiden. Hij definieert de middenklasse als die beroepsgroepen die worden uitgebuit in termen van kapitalistische uitbuiting, maar die zelf anderen uitbuiten via andere mechanismen. Relevante dimensies zijn volgens hem, naast het bezit van kapitaal, kennis en vaardigheden (skills) en controle over organisaties. De middenklasse bestaat in zijn visie dan ook uit professionals (die uitbuiten in termen van kennis en vaardigheden) en managers (die uitbuiten via hun controle over organisaties). Beschouwen we alleen werknemers met een functie op hbo- of academisch niveau als professionals, dan zou de middenklasse volgens deze definitie slechts een kwart van de beroepsbevolking omvatten. De lagere klasse, dat wil zeggen werknemers met een functie op ten hoogste mbo-niveau, zou dan liefst 60 procent van de beroepsbevolking uitmaken. De resterende vijftien procent van zelfstandigen vormt dan de ‘kapitalistische’ klasse.

Dit lijkt niet erg aan te sluiten bij de gangbare interpretatie van de middenklasse als een grote middengroep. Een passender afbakening van de middenklasse is dan ook dat deze bestaat uit alle werkenden (incl. zelfstandigen) die een functie op middelbaar niveau vervullen (d.w.z. een beroep waarvoor een mbo-, havo- of vwo-diploma is vereist). De middenklasse omvat dan bijna veertig procent van de beroepsbevolking, tegenover de lagere klasse (met een beroep op vmbo-niveau of lager) en de hogere klasse (met een beroep op hbo- of academisch niveau) elk dertig procent.

Als we het in het dagelijks spraakgebruik over de middenklasse hebben, bedoelen we daarmee meestal echter niet een beroepsgroep, maar de middeninkomensgroepen. Dit is de tweede interpretatie van de middenklasse waarvan ik in dit stuk zal uitgaan. De exacte afbakening van de middenklasse is dan onvermijdelijk willekeurig. Gebruikelijk is om bijvoorbeeld de ‘middelste’ vijftig of zestig procent van de inkomensverdeling als de middenklasse aan te merken. De twintig of vijfentwintig procent met de laagste inkomens vormt dan de lagere klasse en de twintig of vijfentwintig procent met de hoogste inkomens de hogere klasse. Verder is het gebruikelijk om bij de middeninkomensgroepen niet uit te gaan van het individuele inkomen, maar van het huishoudensinkomen. Definieert men de middenklasse als de middelste vijftig procent van de inkomensverdeling – oftewel het tweede en derde kwartiel – dan ligt de (relatieve) omvang van de middenklasse daarmee natuurlijk vast en kan er nooit sprake zijn van groei of krimp.

In het navolgende zal ik op grond van beide definities van de middenklasse – namelijk de middelbare beroepen en de midden-inkomensgroepen – de ontwikkeling die de middenklasse in de afgelopen decennia heeft doorgemaakt schetsen. Afhankelijk van wat relevant is, zal ik nagaan of de positie van de middenklasse verslechtert of verbetert dan wel of de middenklasse groeit of krimpt. Alvorens daartoe over te gaan bespreek ik echter eerst enkele theoretische argumenten waarom de positie van de middenklasse onder druk zou kunnen staan.

2. Economische theorieën over onder-, boven- en middenklasse

Zoals gezegd is er wel veel theoretische literatuur, en dat geldt zeker voor de economische literatuur, over de groepen aan de onderkant en aan de bovenkant van de samenleving, maar niet over de middengroepen. In veel theoretische beschouwingen blijven de middengroepen onbesproken of worden zij (impliciet) tot hetzij de hogere, hetzij de lagere groepen gerekend.

In de economische literatuur gaat het vooral om theorieën die de drijvende kracht zoeken in de technologische ontwikkeling en in de internationale arbeidsverdeling (of globalisering).

Een bekend voorbeeld van de eerste benadering is Jan Tinbergens race tussen technologie en opleiding. Tinbergen (1975) stelde dat technologische vooruitgang de vraag naar hoogopgeleiden vergroot, waardoor hun (arbeidsmarkt)positie verbetert. Dit wordt tegenwoordig meestal aangeduid als skill-biased technological change. Doordat steeds meer jongeren steeds langer naar school gaan, groeit tegelijkertijd ook het aanbod van hoogopgeleiden. Dit verzwakt hun (relatieve) arbeidsmarktpositie. Het hangt af van de grootte van beide effecten, of de positie van hoogopgeleiden ten opzichte van laagopgeleiden verbetert (de technologie wint de race) of verslechtert (de opleiding wint de race). Tot in de jaren tachtig leek het stijgende opleidingsniveau in Nederland – en in veel andere landen – te domineren en namen de beloningsverschillen tussen hoog- en laagopgeleiden af. Sinds de jaren negentig doet zich echter de omgekeerde ontwikkeling voor (Jacobs 2004).

Het is echter onduidelijk wat deze race tussen technologie en opleiding betekent voor de middenklasse: trekt die het meeste profijt van een snelle technologische ontwikkeling of juist van een sterke expansie van het onderwijs?

In de economische literatuur is er ook veel aanacht voor de gevolgen van toenemende internationale handel – kortweg globalisering – voor de arbeidsmarktpositie van hoog- en laagopgeleiden. Voortbouwend op Ricardo’s theorie van comparatieve voordelen, zouden laagopgeleiden in de rijke landen door groeiende handel met lagelonenlanden steeds meer concurrentie ondervinden van laagopgeleiden elders in de wereld. De hoogopgeleiden zouden daarentegen profiteren van een groeiende wereldwijde vraag naar hun capaciteiten. Hierdoor zouden de verschillen in beloning en/of in werkloosheid tussen hoogopgeleiden en laagopgeleiden in de rijke landen toenemen. Ook deze theorie is echter niet eenduidig over de consequenties hiervan voor de middengroepen.

Eind jaren tachtig poneerden de Amerikaanse economen Harrison en Bluestone in hun boek The Great U-Turn (1988; 1990) dat bedrijven conform moderne managementstrategieën trachten hun concurrentiepositie te versterken door te bezuinigen op loonkosten en de inzet van arbeid te flexibiliseren. Deze low road naar winstgevendheid zou resulteren in een polarisatie van de beloningsstructuur: groei aan de onderkant en aan de bovenkant, krimp in het midden.

De analyse van Harrison en Bluestone vond weinig steun onder de mainstream-economen, die zich vooral concentreerden op de hierboven geschetste verklaringen.

Recent wordt in de economische literatuur echter ook weer aandacht besteed aan de mogelijke gevolgen van technologische ontwikkeling en globalisering voor de (lagere) middengroepen. De Amerikaanse economen Autor, Katz en Kearny (2006) ontwikkelden een aangepaste versie van de theorie van de skill-biased technological change, waarin plaats is voor een derde groep, tussen de laagst geschoolden en de hooggeschoolden. De hoogste categorie vervult abstracte taken, de middelste categorie routinematige taken en de laagste categorie niet-routinematige handmatige taken. Het nieuwe element van hun theorie is, dat hierin juist de middengroep het zwaarst te lijden heeft van de technologische ontwikkeling. Technologische ontwikkeling (in het bijzonder ICT) vergroot de vraag naar abstract kenniswerk maar vermindert de vraag naar routinematige arbeid, zoals in veel administratieve en productiefuncties. Dat is immers bij uitstek werk dat door automaten en computers kan worden overgenomen. Het ongeschoolde handwerk, zoals schoonmaken, het besturen van auto’s (bv. taxi’s) en kranen, bewaking, werk in de horeca, etcetera, is juist, vanwege het niet-routinematige karakter, niet goed te automatiseren en wordt dan ook niet beïnvloed door technologische ontwikkeling. Het resultaat is dat het hoogste segment groeit, het middensegment krimpt en het laagste segment in omvang ongeveer gelijk blijft.

Ook in de literatuur over de gevolgen van globalisering is er de laatste jaren meer aandacht voor de effecten voor de middengroepen, al heeft dit nog niet geresulteerd in een samenhangende theorie. Er wordt met name op twee factoren gewezen die de positie van de middengroepen onder druk zetten. In de eerste plaats zouden nieuwe opkomende economieën als China en India niet langer alleen op goedkope, laaggekwalificeerde productie concurreren, maar steeds meer ook op hoogwaardige, kennisintensieve productie. Het bekendste voorbeeld daarvan zijn ICT-diensten, zoals software-ontwikkeling. Als gevolg daarvan ondervinden ook middelbaar opgeleide werknemers in de rijke landen steeds meer internationale concurrentie. Aangezien de lonen in deze opkomende economieën nog slechts een fractie zijn van die in West-Europa, is het voor veel bedrijven aantrekkelijk om werkzaamheden naar de lagelonenlanden te verplaatsen (outsourcing en offshoring) (zie bijvoorbeeld Friedman, 2005).

In de tweede plaats zou globalisering, en vooral de haast onbelemmerde mobiliteit van kapitaal, het bedrijfsleven in de rijke landen dwingen hun productie steeds flexibeler te organiseren. Deze behoefte aan flexibiliteit wordt in belangrijke mate afgewenteld op de factor arbeid. Als gevolg daarvan komen er niet alleen meer flexibele contracten, maar neemt ook de baanzekerheid van het kernpersoneel af. De ‘baan voor het leven’ bestaat al niet meer, maar ook werknemers met een contract ‘voor onbepaalde duur’, kunnen er steeds minder van op aan dat die duur niet binnen een paar jaar ten einde zal zijn en zij op zoek moeten naar een nieuwe baan. Dit leidt niet alleen tot inkomensonzekerheid, maar verzwakt ook de onderhandelingspositie van de traditionele werknemers tegenover hun werkgever, hetgeen zich weer vertaalt in een (relatieve) verslechtering van arbeidsvoorwaarden. Deze these over de ‘precarisering’ van de middenklasse is tot nog toe overigens vooral door sociologen naar voren gebracht (bv. Beck 1999, Sennett 2006).

3. De middenklasse als beroepsgroep

In deze paragraaf beschrijf ik de ontwikkeling van de middenklasse in de afgelopen decennia als deze wordt gedefinieerd als de middelbare beroepen. In de volgende paragraaf komt het wel en wee van de middeninkomensgroepen aan de orde. Tenzij anders vermeld zijn de cijfers in deze paragraaf ontleend aan de internet database van het CBS, Statline.

3.1. Neemt het belang van de middengroepen af?

Het Centraal Bureau voor de Statistiek deelt de beroepen in ons land in op basis van het vereiste opleidingsniveau. Dit maakt het eenvoudig om na te gaan of de middenklasse, gedefinieerd als de beroepsgroepen op middelbaar niveau, groeit of krimpt. Het CBS onderscheidt vijf beroepsniveaus: elementair, lager, middelbaar, hoger en academisch. Voor de eerste twee beroepsgroepen is een opleiding op ten hoogste vmbo-niveau vereist, voor de laatste twee is een hbo- of wo-diploma vereist. De middelbare beroepen, waarvoor een opleiding op havo-, vwo- of mbo-niveau nodig is, kunnen dan worden beschouwd als de beroepsgroep van de middenklasse. Op grond van deze definitie behoort 38 procent van de Nederlandse beroepsbevolking tot de middenklasse. Figuur 1 schetst het aandeel van de drie ‘klassen’ op basis van het beroepsniveau in de totale werkzame beroepsbevolking sinds 1985. Het aandeel van de lagere klasse (elementaire en lagere beroepen) is in 21 jaar tijd met tien procentpunten afgenomen (van 40,6 naar 30,5%), terwijl het aandeel van de hogere klasse (hogere en wetenschappelijke beroepen) met tien procentpunten is gegroeid (van 19,8 naar 30,0%). Het aandeel van de middengroepen is nagenoeg gelijk gebleven (38,6% in 1985 en 38,3% in 2006). Zo bezien vormt de middenklasse dus een zeer stabiel segment van de beroepsbevolking.

Op grond van een andere functieniveau-indeling (nl. die van Huijgen 1989, zie ook Asselberghs et al. 1998) kunnen we het aandeel van de middenklasse nog verder terug volgen, en wel tot 1960. Volgens deze indeling (waarbij functieniveaus 4 en 5 als de middenklasse worden aangemerkt) bedroeg het aandeel van de middenklasse in 1960 36,6 procent en in 1995 34 procent, hetgeen erop duidt dat ook over een periode van bijna een halve eeuw de middenklasse maar weinig in (relatieve) omvang is veranderd.

Dat het aandeel van de middelbare beroepen in de totale werkgelegenheid opmerkelijk stabiel is, betekent niet dat er op het niveau van individuele beroepen niet een grote dynamiek is. Tabel 1 toont de groei en krimp van de werkgelegenheid in de verschillende middelbare beroepen tussen 1996 en 2006. Voor bijna twee op de drie middelbare beroepen is de werkgelegenheid in deze periode gegroeid, maar bij een op de drie was er sprake van krimp. De groei deed zich vooral voor in dienstverlenende beroepen, de krimp in productie- en agrarische beroepen.

Tabel 1: Groei en krimp van middelbare beroepen tussen 1996 en 2006
	abs. (x1000)	In %
middelbaar admin. medew., directiesecretaresse, boekhouder	71	18
makelaar, bankemployee, verzekeringsagent, inkoper	45	16
sociotherapeut, ziekenverzorgende	41	73
personeelsfunctionaris, maatsch. werker, consulent	38	67
ober-kelner, chef-kok, crècheleidster, kapper	27	14
computeroperator, programmeur	24	44
doktersassistent, operatie-assistent, kraamverzorgende	20	19
opticien, apothekersassistent, kraamverzorgende	20	19
aannemer, loodgieter, meubelmaker	10	6
bedrijfshoofd hotel, restaurant	8	20
productieplanner, werkvoorbereider	7	13
politieagent, rechercheur	7	15
redacteur, bibliotheekassistent	6	22
belastingambtenaar, -consulent, deurwaarder	4	11
machinebankwerker, automonteur, treinbestuurder	3	2
conducteur, havenmeester, steward(ess)	3	11
medisch secretaresse	3	20
cnc-programmeur-verspaner, constructiebankwerker	1	2
procesoperator, banketbakker	0	0
detailhandelaar, eerste cassière	-1	-1
bloemschikker, boswachter, assistent-landbouwkundig onderzoeker	-3	-33
bedrijfshoofd transportbedrijf	-3	-11
technisch werkvoorbereider, reclameschilder	-3	-16
overige middelbare beroepen	-5	-13
kleermaker, stoffeerder, electronicamonteur, brandweerman	-5	-9
weg- en waterbouwkundig opzichter, calculator, baggermachinist	-6	-19
elektricien, installateur, elektronicamonteur	-11	-11
drukker, bedrijfshoofd drukkerij	-15	-41
bedrijfshoofd agrarische bedrijf	-30	-25
Totaal	248	10
De genoemde beroepen zijn typerende voorbeeldberoepen in de door het CBS onderscheiden beroepsklassen (die meer algemene benamingen hebben, zoals 'middelbaar (para)medisch algemeen beroep').
Bron: CBS (Statline); Bewerking PdB

3.2. Verslechtert de relatieve positie?

Het stabiele aandeel van de middenberoepen in de beroepsbevolking zegt nog niets over hun relatieve positie. Het is immers denkbaar dat de positie van middenklassers in termen van baanzekerheid of beloning is verslechterd. Helaas publiceert het CBS maar weinig gegevens over de middelbare beroepen. Over de periode 1996-2006 is alleen bekend hoe deze beroepen zijn verdeeld over vaste en flexibele banen en zelfstandigen. Er wordt nogal eens verondersteld dat de flexibilisering van de arbeidsmarkt de baanzekerheid van de middengroepen aantast. Dit blijkt echter niet uit het aandeel werkenden met een middelbaar beroep dat een vaste aanstelling heeft: dit is tussen 1996 en 2006 zelfs iets toegenomen van 79 naar 80 procent (al bedroeg het in 2003 zelfs 82%). Dit percentage komt vrijwel overeen met dat van de totale werkzame beroepsbevolking. Er zijn dus geen aanwijzingen dat de middelbare beroepen steeds meer flexwerkers of zelfstandigen tellen.

Nu zegt het aandeel vaste banen nog niet zoveel over de baanzekerheid. Zo is het tegenwoordig haast gemeengoed dat ‘de baan voor het leven’ tot het verleden behoort. Het is dan ook denkbaar dat een vaste aanstelling steeds minder zekerheid biedt en gemiddeld van kortere duur is dan in het verleden het geval was. Helaas zijn hierover geen gegevens beschikbaar die specifiek op de middelbare beroepen betrekking hebben. We moeten het doen met cijfers over de baanduur van de gehele werkzame beroepsbevolking. Die cijfers bieden echter allerminst steun voor de (veronder)stelling dat de baanzekerheid afneemt. Tussen 1992 en 2006 is de gemiddelde baanduur (dat is het aantal jaren dat een werknemer bij dezelfde werkgever in dienst is) zelfs toegenomen van 9 naar 10 jaar. Het percentage van de werkenden dat minder dan vijf jaar bij hetzelfde bedrijf werkt daalde in deze periode van 46 naar 40 procent. Hoewel er geen cijfers zijn over de baanduur van de middelbare beroepen, hebben we voor de periode vanaf 2000 wel cijfers over de baanduur van middelbaar opgeleiden: die blijkt exact gelijk te zijn aan die van de totale werkzame bevolking.

Een andere indicator voor toenemende werkonzekerheid is het werkloosheidspercentage. Opnieuw zijn er geen cijfers naar beroepsgroep – simpelweg omdat werklozen volgens de definitie van het CBS geen beroep (meer) hebben – maar wel naar opleidingsniveau. Figuur 2 vergelijkt het werkloosheidspercentage (gedefinieerd als de werkloze beroepsbevolking in procenten van de totale beroepsbevolking) van middelbaar opgeleiden (personen met een hoogst behaalde opleiding op havo-, vwo- of mbo-niveau) met dat van laag en hoog opgeleiden en met het totale werkloosheidspercentage. Over de gehele periode sinds 1975 schommelt de werkloosheid van middelbaar opgeleiden rond de vijf procent. Van een trendmatige toename van het werkloosheidsrisico is over deze periode geen sprake, van een duidelijke afname overigens evenmin. Hoewel het werkloosheidsrisico van middelbaar opgeleiden steeds tussen dat van laag en hoog opgeleiden in lag, is sinds het midden van de jaren tachtig het verschil met laag opgeleiden kleiner geworden. Dit komt echter vooral doordat het werkloosheidspercentage onder laag opgeleiden – anders dan vaak wordt aangenomen – sterk verminderd is.

Samenvattend concludeer ik dat, ondanks de veelvuldige geluiden dat de baanzekerheid afneemt en de middengroepen met steeds meer onzekerheid worden geconfronteerd, de beschikbare cijfers hiervoor geen aanwijzingen bieden.

Hoe zit het met een tweede belangrijke aspect van het werk: de beloning? Helaas hebben we ook hierover nauwelijks specifieke gegevens voor de werkenden in een middelbaar beroep. Het CBS heeft alleen voor het jaar 2002 cijfers gepubliceerd over de beloning naar beroepsniveau. Daaruit blijkt dat werkenden in een middelbaar beroep in 2002 gemiddeld de helft meer verdienden dan werkenden in een elementair beroep, ruim een kwart meer dan werkenden in een lager beroep, een kwart minder dan werkenden in een hoger beroep en 40 procent minder dan werkenden in een wetenschappelijk beroep. De middelbare beroepen bevonden zich dus ook in het midden van de loonverdeling.

Willen we de ontwikkeling in de tijd volgen, dan moeten we het doen met gegevens over het gemiddelde loon naar opleidingsniveau. Ook die gegevens zijn trouwens verre van compleet, doordat (nog) geen informatie beschikbaar is voor de jaren 1994-1997 en 2003-2007. Figuur 3 toont de ontwikkeling van het gemiddelde reële bruto uurloon van middelbaar opgeleide werknemers en van alle werknemers tezamen in de periode 1969-2002. De cijfers zijn ontleend aan de CBS publicaties Tijdreeks arbeidsrekeningen 1969-1993, de Sociaal-Economische Maandstatistiek 2002 nr 12 en Sociaal Economische Trends 2005 nr 2. Over een periode van 33 jaar is het reële loon van middelbaar opgeleiden met 41 procent gestegen, dat wil zeggen met gemiddeld één procent per jaar. Die stijging is echter volledig gerealiseerd in het eerste decennium van deze periode (1969-1979). Gedurende de diepe recessie van de eerste helft van de jaren tachtig daalde het reële loon scherp, om daarna lange tijd stabiel te blijven en pas recent weer fors te stijgen. Het gemiddelde loon van alle werknemers maakte globaal dezelfde ontwikkeling door, maar viel begin jaren tachtig minder sterk terug en herstelde zich daarna aanzienlijk krachtiger. Daardoor is het loon van middelbaar opgeleiden beduidend achtergebleven bij de gemiddelde loonontwikkeling. Terwijl het loon van middelbaar opgeleiden rond 1970 nog 17 procent boven het gemiddelde loon lag, lag het er in 2002 7 procent onder. Hierbij dient men wel te bedenken dat in deze periode het aandeel laag opgeleide werknemers is gekrompen en het aandeel hoog opgeleide werknemers is gegroeid, zodat de stijging van het gemiddelde loon deels wordt verklaard door de stijging van het gemiddelde opleidingsniveau van de werkzame bevolking.

Vergelijkt men de ontwikkeling van het uurloon van andere opleiding-sniveaus met die van de middelbaar opgeleiden (figuur 4), dan blijken de laag opgeleiden in de periode 1969-1993 flink terrein te hebben gewonnen. Tussen 1998 en 2002 moesten zij echter weer wat terrein prijsgeven ten opzichte van de middelbaar opgeleiden. De beloningsachterstand van middelbaar ten opzichte van hoog opgeleiden is de afgelopen decennia nauwelijks veranderd.

Bovenstaande cijfers beperken zich tot het gemiddelde loon van bepaalde groepen. Er wordt echter wel eens gesuggereerd dat de opvallendste veranderingen zich voordoen in de loonspreiding. Soms wordt gesteld dat er steeds meer sprake is van een polarisatie van de lonen, waardoor het midden geleidelijk wordt uitgehold (Harrison & Bluestone 1988).

Figuur 5 schetst de verdeling van het loon van voltijd werknemers (dat zijn werknemers die het standaard aantal uren werken) in een aantal jaren sinds 1972. De gegevens tot 1994 zijn ontleend aan de jaarlijkse Statistische zakboeken en Statistische jaarboeken van het CBS. De gegevens beperken zich tot voltijd werknemers om te voorkomen dat de groei van het aantal deeltijders – die, bij een zelfde uurloon, per week of per jaar minder verdienen – het beeld vertekent. Bovendien valt er wat voor te zeggen om bij de hier gehanteerde definitie alleen kostwinners – die doorgaans fulltime werken – tot de middenklasse te rekenen. De loonverdeling in verschillende jaren is in figuur 5 zo weergegeven dat het mediane loon – dat wil zeggen het middelste loon, waar 50 procent onder en 50 procent boven ligt – steeds gelijk aan 100 is gesteld. De figuren tonen dus de spreiding rond de mediaan. Figuur 5a laat zien dat tussen 1972 en 1984 de spreiding van de lonen kleiner werd doordat het aandeel lage lonen sterk verminderde en het aandeel rond en vlak onder de mediaan fors groeide. Afgemeten aan de loonverhoudingen groeide de middenklasse in deze periode dus sterk. Tussen 1984 en 1994 nam de loonspreiding echter weer toe. Zowel het aandeel lagere lonen als het aandeel hogere lonen groeide, ten koste van het aandeel werknemers met een loon rond de mediaan. In de periode 1995-2005 lijkt deze tendens zich te hebben voortgezet, zij het in minder sterke mate. Door een verandering in meet- en registratiemethoden zijn de cijfers tot 1994 en vanaf 1995 niet met elkaar te vergelijken. De laatste twintig jaar was er dus sprake van een toename van de beloningsverschillen. Hoewel het midden van de loonverdeling hierdoor meer uitgerekt is, blijft er een duidelijke concentratie van werknemers rond het mediane loon. Er is dus geen sprake van dat de middengroep geleidelijk zou verdwijnen doordat de lonen zich steeds meer concentreren aan de onderkant en de bovenkant van de loonverdeling (een bi-modale verdeling).

4. De middenklasse als inkomensgroep

Zoals eerder aangegeven definieer ik de middenklasse als inkomensgroep als de middelste vijftig procent van de inkomensverdeling, oftewel het tweede en derde kwartiel. Als inkomenseenheid neem ik hierbij het besteedbare huishoudensinkomen. Het voordeel van deze definitie is dat er cijfers beschikbaar zijn vanaf 1946, dus over een periode van liefst zestig jaar. Wel hebben de cijfers vóór 1990 alleen betrekking op het inkomen van alleenstaanden en echtparen, zodat andere inkomenstrekkers binnen het huishouden (zoals kinderen of ongehuwde partners) buiten beschouwing blijven. Daardoor zijn de cijfers vóór en vanaf 1990 niet geheel vergelijkbaar.

Figuur 6 schetst de ontwikkeling van het reële besteedbare inkomen van de drie onderscheiden inkomensgroepen, waarbij het inkomen in het jaar 1946 op 100 is gesteld. We kunnen drie perioden onderscheiden. Tot 1965 gingen de inkomens van de verschillende groepen min of meer gelijk op en bleef de inkomensongelijkheid ruwweg gelijk. Tussen 1965 en 1978 stegen de lagere inkomens explosief. De middeninkomens bleven daar duidelijk bij achter, maar stegen in deze periode niettemin met ruim de helft. De hogere inkomens bleven nog meer achter doordat zij ‘slechts’ met zo’n twintig procent stegen. De inkomensverschillen werden in deze periode dus aanzienlijk kleiner. In de laatste periode, 1978-2005, bleef het reële inkomen van de verschillende inkomensgroepen per saldo vrijwel gelijk. Tussen 1978 en 1984, ten tijde van de diepe economische recessie die de Nederlandse economie doormaakte, daalden de inkomens fors. Daarna herstelden ze zich heel langzaam, met een versnelling aan het eind van de jaren negentig. Tussen 1984 en 2005 steeg het reële inkomen van zowel de middeninkomens als de hogere inkomens met 16 à 17 procent. De lagere inkomens bleven daar met een inkomensstijging van 8 procent, ruim bij achter. Zo bezien is de relatieve inkomenspositie van de middenklasse de afgelopen twintig jaar verbeterd. Niettemin zou het feit dat het reële inkomen van de middengroepen sinds 1978 (!) per saldo niet meer is gestegen, het heel begrijpelijk maken als er onder de middengroepen de nodige ontevredenheid bestaat over hun inkomensontwikkeling.

Hoewel de reële inkomensontwikkeling van de middengroepen door veel meer factoren wordt bepaald dan de loonstijging – denk aan de ontwikkeling van uitkeringsniveaus, belastingen, aantal tweeverdieners, et cetera – laat vergelijking van de figuren 3 en 6 zien dat de ontwikkeling van de inkomens die van de lonen vrij nauw volgt. Dit duidt erop dat de stagnatie van de middeninkomens primair wordt verklaard door de reële loonmatiging in de afgelopen dertig jaar. We zouden dit kunnen zien als de keerzijde van de succesvolle Nederlandse banenmachine.

Bij deze cijfers dient men te bedenken dat ze niet de inkomensontwikkeling van individuele huishoudens weergeven, maar slechts het gemiddelde van een omvangrijke categorie van huishoudens. Individuele huishoudens bewegen zich doorgaans in de loop van de tijd door de inkomensverdeling heen. Sommigen gaan over van de lagere naar de midden inkomensgroepen of van de midden naar de hogere inkomens, al komen neerwaartse bewegingen natuurlijk ook voor, bijvoorbeeld wanneer de kostwinner in een huishouden werkloos of arbeidsongeschikt wordt of met pensioen gaat.

Voor de periode 2001-2004 heeft het CBS cijfers gepubliceerd over deze inkomensdynamiek van individuele huishoudens (Sociaal-economische trends 2006 (2) 28-33). Omdat het CBS hierin alleen tien-procents-groepen (decielen) onderscheidt, definieer ik de middenklasse hier, in afwijking van het voorgaande, als de middelste 60 procent van de inkomensverdeling (oftewel het derde tot en met achtste deciel). Bovendien hebben deze cijfers betrekking op het gestandaardiseerde besteedbare inkomen, dat wil zeggen gecorrigeerd voor verschillen in huishoudens-samenstelling. Dit betekent dat men ook kan stijgen of dalen doordat de huishoudsamenstelling verandert -huwelijk, scheiding, geboorte van een kind, een kind verlaat het huis, etc.- zonder dat het huishoudinkomen verandert. 78 procent van de huishoudens die in 2001 tot de middeninkomensgroepen behoorden, maakte daar in 2004 nog steeds deel van uit (tabel 2). Elf procent was afgedaald naar de lagere inkomensgroepen en een zelfde percentage was gestegen naar de hogere inkomensgroepen. Het aandeel middenklassers dat terugvalt naar de lagere klasse is dus relatief klein. Maar het is natuurlijk ook mogelijk dat men binnen de middenklasse terrein prijs moet geven. Van de 78 procent die in beide jaren tot de middenklasse behoorde, ging 21 procent minimaal een deciel achteruit en 30 procent minimaal een deciel vooruit. 27 procent (d.w.z. 35% van de ‘blijvende’ middenklassers) bleef in hetzelfde deciel. Een achteruitgang in deciel hoeft nog niet te betekenen dat men daadwerkelijk in inkomen achteruitgaat. Het gaat hier immers om een verandering in de rangorde van inkomens. Het betekent wel dat anderen een gunstiger inkomensontwikkeling doormaakten. Ik concludeer dat, hoewel er onder de middenklassers nogal wat inkomensmobiliteit is, bijna vier op de vijf middenklasse huishoudens vier jaar later nog steeds tot de middenklasse behoren. Slechts een op de negen valt uit de middenklasse terug naar de lagere inkomensklasse en daarnaast gaat een op de vijf minstens een deciel achteruit, maar blijft wel deel uitmaken van de middeninkomensgroepen.

Ook al is de kans op neerwaartse mobiliteit voor de leden van de middenklasse niet al te groot, het is denkbaar dat deze kans in de loop van de tijd groter wordt, en de kans om hogerop te komen navenant kleiner. Om na te gaan of dit het geval is vergelijk ik de inkomensmobiliteit in de periode 2001-2004 met die in de periode 1995-2000, waarover het CBS eerder cijfers publiceerde (Sociaal-economische maandstatistiek 2002 (6): 14-18). Doordat deze eerdere periode een jaar meer omvat dan de meer recente periode, zijn de cijfers helaas niet geheel vergelijkbaar. Tussen 1995 en 2000 zakte 13 procent van de middenklassers terug naar de lagere klasse, terwijl 12 procent zich omhoog wist te werken naar de hogere klasse. Beide cijfers zijn hoger dan in de periode 2001-2004, maar lijken geheel verklaarbaar uit het feit dat deze periode een jaar langer is. Het lijkt er dus op dat zowel het risico van middenklassers om terug te vallen naar de lagere inkomensklassen als de kans om door te dringen tot de hogere klassen in de afgelopen tien jaar niet is veranderd. Voor degenen die tot de middenklasse bleven behoren was de kans op neerwaartse mobiliteit in de meer recente periode wat kleiner en de kans op opwaartse mobiliteit wat groter dan in de periode 1995-2000. Deze cijfers bieden dus geen steun voor de stelling dat middenklassers steeds meer risico lopen op neerwaartse mobiliteit.

Tabel 2: Inkomensmobiliteit van de middenklasse (in procenten) Gedefinieerd als het 3e t/m 8e deciel van de verdeling van gestandaardiseerde besteedbare huishoudinkomens.
	neerwaarts		stabiel	opwaarts		totaal
	naar lagere klasse	binnen midden-klasse		binnen midden-klasse	naar hogere klasse
2001-2004	11	21	27	30	11	100
1995-2000	13	26	22	27	12	100
Bron: CBS Sociaal-economische maandstatistiek 2002, staat 6 en Sociaal-economische trends 2006, staat 6

Tot slot ga ik nog na in welke mate de middenklasse profiteert van publieke voorzieningen. Periodiek schat het SCP dit z.g. ‘profijt van de overheid’. De meest recente cijfers hebben betrekking op het jaar 2003 (Kuhry & Pommer 2006). Deze hebben betrekking op aan individuele huishoudens toerekenbare uitgaven en voorzieningen op het gebied van volkshuisvesting, onderwijs, openbaar vervoer, cultuur en recreatie, maatschappelijke dienstverlening, zorgverzekering en bestaanskosten. Van de totale uitgaven komt 52 procent ten goede aan de middenklasse, gedefinieerd als de middelste 60 procent (het derde tot en met achtste deciel). De middengroepen profiteren daarmee verhoudingsgewijs minder van overheidsvoorzieningen dan de laagste inkomens (25% profijt voor 20% van de huishoudens) en de hoogste inkomens (23% profijt voor 20% van de huishoudens). De middengroepen komen er vooral bekaaid af bij het onderwijs en, in wat mindere mate, bij volkshuisvesting en openbaar vervoer. Hierbij dient men zich wel te realiseren dat het SCP het profijt van studenten van 18 jaar en ouder, ook als zij nog thuis wonen, volledig aan de studenten zelf toerekent en niet aan de ouders. Zou men het laatste doen, dan stijgt het totale profijt van de middengroepen naar 57 procent, waardoor zij verhoudingsgewijs meer profiteren dan de laagste inkomensgroepen (waartoe veel studerenden behoren), maar nog wel minder dan de hoogste inkomens. Opmerkelijk genoeg trekt het middelste, vijfde deciel, het minste profijt trekt van publieke voorzieningen.

Bij deze cijfers moet wel worden opgemerkt dat de verdeling van het profijt wordt gerelateerd aan het besteedbare inkomen van huishoudens, dat wil zeggen het inkomen na aftrek van belastingen en sociale premies. Met het effect van deze heffingen op de verdeling van het inkomen wordt dus geen rekening gehouden.

Het SCP heeft het profijt in 2003 ook vergeleken met dat in 1991 en 1999 (Kuhry & Pommer 2006: 116). Figuur 7 laat zien dat het profijt van de onderste helft van de middenklasse, het derde, vierde en vijfde deciel, tussen 1991 en 2003 weinig is veranderd, terwijl het profijt van de bovenste helft van de middenklasse, het zesde, zevende en achtste deciel, beduidend is verminderd. Vooral de hogere middenklasse heeft dus enige grond om te klagen dat men steeds minder proifteert van door de overheid gefinancierde voorzieningen.

5. Conclusie

Staat de middenklasse onder druk?

De cijfers die ik in deze bijdrage heb gepresenteerd laten zien dat er geen sprake van is dat de middenklasse geleidelijk zou verdwijnen, noch als we de middenklasse definiëren in termen van beroepsgroep, noch in termen van inkomensklasse. Zowel de middelbare beroepen als de middeninkomensklassen vormen een opmerkelijk stabiel segment van de bevolking. Dat betekent evenwel niet dat de positie van de middenklasse niet in bepaalde opzichten onder druk kan staan. Zowel als het om baanzekerheid als om werkzekerheid gaat, lijkt er, ondanks regelmatig geuite zorgen, weinig aan de hand. Het aandeel vaste banen is stabiel, de gemiddelde baanduur neemt eerder toe dan af en het werkloosheidsrisico van middelbaar opgeleiden is op langere termijn nauwelijks veranderd. Wel worden de middelbaar opgeleiden al een kwart eeuw geconfronteerd met een stagnerende reële (uur)loonontwikkeling. Hoewel de lonen recent weer lijken aan te trekken, was het gemiddelde reële uurloon van een middelbaar opgeleide in 2002 nog iets lager dan in 1979, terwijl het gemiddelde uurloon van alle werknemers tezamen in die periode met elf procent is gestegen. Vooral de beloningsvoorsprong van middelbaar opgeleiden ten opzichte van lager opgeleiden is geslonken. Sinds het midden van de jaren tachtig neemt bovendien de loonongelijkheid toe, waardoor binnen de middengroepen de spreiding van lonen groter wordt.

Ook de middeninkomensklasse (op basis van het besteedbare huishoudens-inkomen) is in een kwart eeuw tijd in reële termen niet vooruitgegaan. Wel is de relatieve inkomenspositie van de middeninkomens ten opzichte van de lagere inkomens de afgelopen twee decennia iets verbeterd. Het reële inkomen van de middenklasse als geheel mag dan stagneren, sommige individuele huishoudens slagen er wel in hun relatieve positie te verbeteren. Een op de negen middeninkomenshuishoudens wist in de periode 2001-2004 door te dringen tot de hoogste twee inkomensdecielen. De kans om terug te vallen naar de twee onderste decielen is echter even groot. Vergeleken met de periode 1995-2000 is daarin weinig veranderd. Er zijn dus noch aanwijzingen dat de opwaartse mobiliteit toeneemt, noch dat de neerwaartse inkomensmobiliteit toeneemt. Tot slot bleek dat de middeninkomens minder dan evenredig profiteren van overheidsvoorzieningen en dat hun profijt – vooral van de hogere middengroepen – in de loop van de tijd bovendien is afgenomen. Kortom, de middenklasse mag dan een zeer stabiel segment van de samenleving zijn en de angst voor het verdwijnen van de middenklasse vooralsnog ongegrond, dat neemt niet weg dat de inkomenspositie van de middenklasse de afgelopen decennia wel onder druk stond.

Paul de Beer werkt maandag en dinsdag bij De Burcht, centrum voor arbeidsverhoudingen. Van woensdag tot vrijdag zit hij op de Henri Polak leerstoel voor arbeidsverhoudingen aan het Instituut voor Arbeidsstudies (AIAS) van de Universiteit van Amsterdam.

Literatuur

Asselberghs, K., R. Batenburg, F. Huijgen & M. De Witte (1998). De kwalitatieve structuur van de werkgelegenheid in Nederland, deel IV. Bevolking in loondienst naar functieniveau: ontwikkelingen in de periode 1985-1995, OSA-voorstudie V44. Den Haag: Organisatie voor Strategisch Arbeidsmarktonderzoek.

Autor, David H., Lawrence F. Katz, & Melissa S. Kearny (2006) The Polarization of the U.S. Labor Market. NBER Working Paper 11986 Cambridge (Mass.): National Bureau of Economic Research.

Beck, Ulrich (1999) Schöne neue Arbeitswelt, Frankfurt/New York: Campus Verlag.

Friedman, Thomas L. (2005) The World is Flat. A brief history of the twenty-first century, New York: Farrar, Straus & Giroux.

Harrison, Bennett & Barry Bluestone (1988) The Great U-Turn: Corporate Restructuring and the Polarizing of America, New York: Basic Books.

Harrison, Bennett & Barry Bluestone (1990) Wage polarisation in the US and the ‘flexibility debate’, Cambridge Journal of Economics 14(3): 351-373.

Huijgen, F. (1989) Opleiding van werknemers en het niveau van hun werk. De kwalitatieve structuur van de werkgelegenheid 1960-1985. In: I. Gadourek & J.L. Peschar (red.). De open samenleving. Sociale veranderingen op het terrein van geloof, huwelijk, onderwijs en arbeid in Nederland, Boekaflevering Mens en Maatschappij 64: 79-106.

Jacobs, Bas (2004) The lost race between schooling and technology. De Economist 152, 1: 47-78.

Kuhry, Bob & Evert Pommer, m.m.v. Jedid-Jah Jonker en John Stevens (2006) Publieke productie en persoonlijk profijt. De productie van publieke diensten en profijt van de overheid, 1990-2003. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.

Sennett, Richard (2006) The Culture of the New Capitalism, New Haven/London: Yale University Press.

Tinbergen, Jan (1975) Income Distribution: Analysis and Policies, Amsterdam/Oxford: North-Holland Publishing Company.

Wöltgens, Thijs (2008) Links moet zich weer met veel meer nadruk richten op het vraagstuk van de verdeling, NRC Handelsblad (Opinie & Debat), 12 & 13 april 2008. Wright, Erik Olin (1985) Classes, London/New York: Verso.

Wright, Erik Olin et al. (1989) The Debate on Classes, London/New York: Verso.